امروزه رتبهبندیهای بینالمللی دانشگاهها به یکی از مهمترین ابزارهای ارزیابی کیفیت آموزش عالی تبدیل شدهاند. دولتها، دانشگاهها، پژوهشگران و دانشجویان از این رتبهبندیها برای تصمیمگیری درباره سرمایهگذاری، همکاریهای علمی، جذب دانشجو و انتخاب دانشگاه استفاده میکنند. با این حال، برخلاف تصور رایج، هیچ رتبهبندیای ادعا نمیکند که «بهترین دانشگاه جهان» را بهطور مطلق معرفی میکند؛ بلکه هر نظام رتبهبندی بر اساس فلسفه، شاخصها و روششناسی خاص خود، جنبهای متفاوت از عملکرد دانشگاهها را میسنجد. به همین دلیل ممکن است دانشگاهی در رتبهبندی QS در میان ۵۰ دانشگاه برتر جهان قرار گیرد، اما در رتبهبندی ARWU جایگاهی پایینتر کسب کند.
در میان دهها نظام رتبهبندی بینالمللی، در این یاددشت کوتاه به سه نظام رتبه بندی سرشناس می پردازیم»
– Times Higher Education (THE)
– QS World University Rankings
– Academic Ranking of World Universities (ARWU یا Shanghai Ranking)
اگرچه هدف هر سه نظام، ارزیابی عملکرد دانشگاههاست، اما هر یک تعریف متفاوتی از «دانشگاه برتر» ارائه میدهد و از شاخصها و روششناسی متفاوتی بهره میگیرد.
۱. رتبهبندی Times Higher Education (THE)
رتبهبندی تایمز از دید بسیاری از پژوهشگران آموزش عالی، یکی از جامعترین و متوازنترین نظامهای رتبهبندی جهانی به شمار میرود. این نظام میکوشد مأموریتهای اصلی دانشگاه، یعنی آموزش، پژوهش، کیفیت پژوهش، تعامل بینالمللی و ارتباط با صنعت و جامعه را بهصورت همزمان ارزیابی کند. شاخصهای آن در چند حوزه اصلی سازماندهی شدهاند که شامل کیفیت آموزش، محیط پژوهشی، کیفیت پژوهش (بهویژه استنادهای علمی)، تعامل بینالمللی و انتقال دانش به صنعت است.
مزیتهای اصلی THE
– ارزیابی نسبتاً متوازن میان آموزش، پژوهش و اثرگذاری علمی.
– استفاده گسترده از دادههای کتابسنجی و استنادهای علمی.
– توجه به همکاری دانشگاه با صنعت و انتقال دانش.
– در نظر گرفتن میزان بینالمللی بودن اعضای هیئت علمی، پژوهشگران و دانشجویان.
محدودیتها
با وجود جامع بودن، سنجش مستقیم کیفیت آموزش دانشگاهی دشوار است؛ ازاینرو بخشی از شاخصهای آموزشی بر پایه نظرسنجیهای شهرت دانشگاهی استوار است که تا اندازهای ماهیتی ذهنی دارند. همچنین دانشگاههای کوچک، جوان یا بسیار تخصصی، به دلیل مقیاس محدود فعالیتهای پژوهشی یا سابقه کوتاهتر، ممکن است کمتر در این نظام برجسته شوند.
۲. رتبهبندی QS
QS یکی از شناختهشدهترین رتبهبندیهای جهانی، بهویژه در میان متقاضیان تحصیل بینالمللی، است. این نظام علاوه بر عملکرد پژوهشی، توجه ویژهای به شهرت دانشگاه و جایگاه فارغالتحصیلان در بازار کار دارد. یکی از ویژگیهای شاخص آن استفاده از دو نظرسنجی بزرگ جهانی است: یکی از دانشگاهیان و دیگری از کارفرمایان. همچنین شاخصهایی مانند استناد به ازای هر عضو هیئت علمی، نسبت استاد به دانشجو، شبکه پژوهشی بینالمللی، نتایج اشتغال فارغالتحصیلان، پایداری (در نسخه های جدید روششناسی کیو اس) و میزان بینالمللی بودن دانشگاه نیز در نسخههای جدید این رتبهبندی مورد توجه قرار گرفتهاند.
مزیتهای اصلی QS
– توجه ویژه به دیدگاه کارفرمایان درباره کیفیت فارغالتحصیلان.
– مناسب برای متقاضیان تحصیل و اشتغال در عرصه بینالمللی.
– توجه به ابعاد بینالمللی دانشگاه.
– پوشش گسترده دانشگاههای جهان.
محدودیتها
بخش قابل توجهی از امتیاز QS بر پایه نظرسنجیهای شهرت دانشگاهی است. برخی پژوهشگران معتقدند شهرت دانشگاهها معمولاً با تأخیر نسبت به تغییرات واقعی عملکرد آنها دگرگون میشود؛ بنابراین ممکن است دانشگاههای قدیمی و شناختهشده نسبت به دانشگاههای نوظهور، مزیتی نسبی در این شاخص داشته باشند.
۳. رتبهبندی ARWU (Shanghai Ranking)
رتبهبندی شانگهای که از نخستین نظامهای رتبهبندی جهانی دانشگاهها و قدیمیترین رتبهبندی جهانیِ فراگیرِ دانشگاهها محسوب میشود، عمدتاً بر شاخصهای پژوهشی و دستاوردهای علمی استوار است. در این نظام، شاخصهایی مانند تعداد برندگان جایزه نوبل و مدال فیلدز، پژوهشگران پراستناد، تعداد مقالات منتشرشده در مجلات معتبر مانند Nature و Science، مقالات نمایهشده در پایگاههای معتبر علمی و عملکرد سرانه دانشگاه بررسی میشوند.
مزیتهای اصلی ARWU
– اتکا به دادههای عینی و قابل اندازهگیری.
– وابستگی بسیار اندک به نظرسنجیهای شهرت.
– یکی از معتبرترین معیارها برای مقایسه قدرت پژوهشی دانشگاهها.
– ثبات نسبتاً زیاد نتایج در طول زمان.
محدودیتها
این نظام توجه مستقیمی به کیفیت آموزش، تجربه دانشجویی یا اشتغال فارغالتحصیلان ندارد و تمرکز اصلی آن بر خروجیهای پژوهشی است. ازاینرو دانشگاههای جوان، کوچک یا تخصصی معمولاً شانس کمتری برای کسب رتبههای بسیار بالا دارند؛ زیرا بسیاری از شاخصهای آن به نفع دانشگاههای بزرگ و پژوهشمحور است.
چرا نتایج این سه رتبهبندی متفاوت است؟
پاسخ در تفاوت فلسفه ارزیابی آنها نهفته است.
دانشگاهی که پژوهشگران بسیار برجسته، تولید علمی گسترده و دستاوردهای پژوهشی ممتاز داشته باشد، معمولاً در ARWU عملکرد بسیار خوبی خواهد داشت. اگر همان دانشگاه از شهرت علمی بالایی برخوردار باشد و فارغالتحصیلان آن نیز نزد کارفرمایان اعتبار زیادی داشته باشند، احتمالاً در QS نیز رتبه مطلوبی کسب خواهد کرد. از سوی دیگر، اگر دانشگاه در حوزههایی مانند محیط آموزشی، همکاریهای بینالمللی، تعامل با صنعت یا سایر شاخصهای مورد توجه THE عملکرد ضعیفتری داشته باشد، ممکن است جایگاه پایینتری در این رتبهبندی به دست آورد.
به بیان دیگر، هر یک از این نظامها پاسخ متفاوتی به این پرسش میدهد که «دانشگاه خوب چیست؟». ARWU بیش از همه بر قدرت پژوهشی، QS بر ترکیبی از شهرت، پژوهش و اشتغالپذیری فارغالتحصیلان، و THE بر ارزیابی متوازن آموزش، پژوهش، کیفیت پژوهش، تعامل بینالمللی و ارتباط با صنعت تأکید دارد.
کدام رتبهبندی معتبرتر است؟
پاسخ به هدف ارزیابی بستگی دارد.
اگر هدف، ارزیابی جامع عملکرد دانشگاه باشد، بسیاری از پژوهشگران آموزش عالی، THE را یکی از متوازنترین نظامهای رتبهبندی میدانند.
اگر هدف، انتخاب دانشگاه برای ادامه تحصیل و بررسی اعتبار بینالمللی و جایگاه فارغالتحصیلان در بازار کار باشد، QS اطلاعات ارزشمندی در اختیار داوطلبان قرار میدهد.
اگر هدف، مقایسه قدرت پژوهشی دانشگاهها باشد، ARWU یکی از معتبرترین معیارهای موجود به شمار میرود.
البته باید توجه داشت که روششناسی و وزن شاخصهای هر یک از این نظامها ممکن است در نسخههای سالانه تغییر کند، اما فلسفه کلی و رویکرد اصلی آنها در طول زمان تا حد زیادی ثابت مانده است.
جمعبندی
THE، QS و ARWU هر سه از معتبرترین نظامهای رتبهبندی بینالمللی دانشگاهها هستند، اما هیچیک جایگزین دیگری نیست. هر سه برداشت متفاوتی از مفهوم «کیفیت دانشگاه» دارند و به همین دلیل ممکن است نتایج آنها درباره یک دانشگاه یکسان نباشد. ازاینرو بسیاری از متخصصان آموزش عالی توصیه میکنند هنگام ارزیابی یا انتخاب یک دانشگاه، نتایج چند نظام رتبهبندی معتبر بهطور همزمان و در کنار رتبهبندیهای موضوعی (Subject Rankings) بررسی شود؛ زیرا ممکن است دانشگاهی در رتبهبندی کلی جایگاهی متوسط داشته باشد، اما در یک رشته خاص جزو برترین دانشگاههای جهان باشد. چنین رویکردی تصویری دقیقتر، متوازنتر و منصفانهتر از کیفیت واقعی دانشگاه ارائه میدهد و از اتکا به یک شاخص واحد جلوگیری میکند.
